Yaklaşık bir ay önce ağrılarım sebebiyle gittiğim doktordan ikinci kronik hastalığımın tanısını aldım. İlk kronik hastalık tanımı ise bundan tam sekiz yıl önce almıştım. Şimdiki tanı hala çelişkili, iki doktor birbirinden farklı düşündü, bu yüzden henüz paylaşmayacağım fakat bir tedavi sürecine başladım.

Aslına bakarsanız ağrılarım son dört yılda olduğu gibi devam ediyor, yani tanı almanın teorik olarak hayatımda bir değişikliğe yol açmaması gerekirdi diye düşünüyorum. Fakat duygusal olarak benim için oldukça sarsıcı bir deneyime dönüştü. Biraz buralardan bahsedeceğim.

Kitabi bilgilerden gidecek olursam, kronik ağrı, benim doktora tez danışmanımın uzmanlık alanıydı. Dolayısıyla, klinik sağlık psikolojisi alanında doktora yaparken en fazla ağrı üzerine okudum, terapiler yaptım, süpervizyon aldım, grup çalışmalarına katıldım. Doktora yeterlilik sınavımda ağrı teorilerini, araştırmalarını ezber ettim. Yani burası benim sular seller gibi bildiğim bir alan. İlginçtir ki, tam da bu yüzden yenilmiş hissediyorum. Üstelik gerilim tipi, stres kaynaklı olduğu düşünülen bu melun ağrılara en çok doktora tez çalışmalarım esnasında tutulduysam, sonra da bir türlü üzerimden atamadıysam, “Bu ne yaman çelişkidir!” demekten de kendimi alamıyorum. Söküğünü dikemeyen terzi mi oldum?

Bizim jenerasyonumuzda, erken yaşlarda kronik hastalık tanısının yaygın olduğunu biliyorum. Her hastalık süreci kendi içerisinde oldukça değişmekle birlikte, yaşadığım durumun “kronik hastalığa sahip olma” deneyimi olması açısından değerlendirildiğinde nadir rastlanan bir durum olmadığının farkındayım. Üstelik benim ilk hastalığım da değil. Fakat yine de “sağlığın kaybı” derin bir deneyim, kendi adıma bu kaybın dilediğim kadar yasını tutmadan geçiştirmek istemiyorum.

Şimdi benim, sırasıyla, önce bu hastalık haberini anlamam, mümkünse tanıyı netleştirmem, sonra sebeplerini araştırmam, bu tanının artık benimle birlikte yaşayacağını kabul etmem, tedaviye ve yaşam tarzı değişiklikleri ile ilgili binlerce farklı bilgiye ulaşmam, bunların akla yatkın olanlarına uyum sağlamam, belki hayat boyu kurtulmanın yollarını aramam, bu yolculuk esnasında da ümit ve ümitsizlik arasında salınıp durmam gerekecek. Haliyle şimdiden yoruldum.

Aklıma bu yazıya eklenecek çoook şey geliyor. Kendisi veya bir yakını kronik hastalık yaşayan, belki benimle benzer deneyimlerden geçmiş, belki de sadece anlamak isteyenler için başlıklar halinde de olsa paylaşmak istiyorum.

1- Bağışıklık sisteminin stresten doğrudan etkilendiği göz önünde bulundurulursa stresi yönetme becerilerimi gözden geçirmem gerektiği ortaya çıkıyor.

2- Bedenimin, zihinsel ve duygusal isteklerime yetişemediği, belki de en başından beri zihin ve duygular ile sürüklendiği ve yıprandığı ortaya çıkıyor.

3- Genç ve bedensel olarak sağlıklı olmaya tahminimden fazla anlam yüklediğimi fark ediyorum. Buraları gözden geçirmem gerekecek.

4- Suçluluk hissediyorum. Bu hissin benim kişisel özelliklerimden kaynaklandığı kadar, kontrol alanımıza olduğundan fazla değer yükleyen modern dünyanın etkisi ile oluştuğunu fark ediyorum. Hasta olduğum için suçlu hissetmeyi reddediyorum. Hayır, sağlığım yalnızca benim kontrolüm altında değil. Dolayısıyla sağlıksız olmak benim suçum değil.

5- Baskı hissediyorum. Üretkenlik ve potansiyelimi gerçekleştirme baskısı altında olduğumu fark ediyorum. Nihayet, bu baskıyı reddetmek üzerine çalışıyorum.

6- Yıllardır “nasıl bir hayat istediğim” sorusu üzerine çalışmanın hatalı olduğunu, bunun yerine “eksikleri ve fazlalarıyla bana verilen hayat” ile ne yapacağım sorusunu koymayı yeğliyorum.

7- Kadın olmak, etrafı memnun etmek, herkes huzurlu ise kendine huzuru hak görebilmek ve dolayısıyla bir türlü rahat edememek demek. Cinsiyetim ile birlikte farkında olarak veya olmayarak üzerime aldığım rollerden sıyrılmaya çalışıyorum.

8- Terapist olmak, iyileştirmeye odaklanmak, zaman zaman şefkat yorgunu düşmek demek. İşimi seviyorum, mümkün olduğunca sürdürülebilir kılmak istiyorum. Fakat terapist olarak da zaman zaman kendime yüklediğim önemi gözden geçirip işimi daha titiz yapmam gerektiğini fark ediyorum.

9- Hastalığım dolayısıyla en yakınlarımdan gelen ilginin ve dikkatin merkezi olmaktan rahatsızlık ve utanç duyduğumu fark ediyorum. Sosyal destek alma pratiği yapmam gerektiğini görüyorum.

10- Her ne yaparsam yapayım, devanın benden geleceği yanılgısına düşmek istemiyorum. Bu yanılgı, modern dünyanın bize dayatması. Kendime hatırlatıyorum.

11- Çoğu zaman, bu konuda burada yazıya döktüğüm berrak düşünemiyor, hissedemiyorum. Karmakarışık hissettiğim zamanlar çok daha fazla. Her taş elbet bir gün yerine oturacaktır, bu kez kendimi itmiyor, acele etmiyorum.

12- Tehlikeli bir durum yaşamadığımın bir kez daha altını çizerek bu konuda gelecek özel soru ve yorumlara şimdilik kapalı olduğumu nazikçe belirtmek istiyorum. Umarım kendim için şefkatli olanı seçiyorumdur.

Bu yazıdan da anlaşılacağı gibi hafif depresif duyguların da eşlik ettiği bu kendimi temize çekme sürecinde haftalık yazılara ara veriyorum, yine içimden geldikçe yazarım. İlgilenenleri her zaman beklerim.

Sevgilerimle.

Subscribe now

Ben bu soruyu ilk sorduğum zamanı hatırlıyorum. 5 yaşlarında olduğumu tahmin ediyorum. Anneme, babama baktım ve bu soru üzerine düşündüm. “Ben kimim, annem-babam olduğunu söyleyen bu insanlar kim? Benim ve kendilerinin “insan” denen canlı olduğunu söylüyorlar, fakat insan ne demek?”

O zamanki evimizin oturma odasında halının üzerinde oturduğum ve bu sorular üzerine düşündüğüm o ânı unutmadım. Kendi ellerime, kollarıma, bacaklarıma bakmıştım ve bedenim üzerinden, yani aslında en somut yerden, başlayarak kendimi ve “insanı” anlamaya çalışmıştım. O gün bu soruya elbette bir cevap bulamamıştım, bugün hala tam olarak bulabildiğimi söyleyemem.

Psikoloji biliminin çocukluktan yetişkinliğe uzanan kişilik gelişimi teorilerine uyumsuz sorgulamalar değil bunlar. Her birimiz anne-babamızdan ayrı bir birey olduğumuzu fark ettiğimiz ilk yaşlarımızda kendimizi anlamaya yönelik sorular soruyoruz.

Anne-babamız yeterince “aynalayan” yani bizim duygu ve düşüncelerimizi damıtarak bize yeniden sunan kişiler ise bulutlar biraz olsun dağılabilir. Düşünce ve duygumuzun dışarıdan anlaşılarak söze döküldüğü bu nadir anlarda kim olduğumuz kesinlik kazanır.

Fakat, bir adım ileriye gidersek, insanı düşünceleri ve duyguları ile tanımlayabilir miyiz? Eğer insan düşünceleri ve duygularından ibaret ise, düşündüğünü ve hissettiğini fark eden kim? Buradan ötesi felsefenin konusu, ne kadar derinleşmeye çalışsam da burada anlatabileceğim ölçüde hakim hissettiğim bir alan değil. O yüzden bu soruyu burada bırakacağım.

Geri döneceğim konu ise, psikolojik bir fenomen olarak insanın kendini tanıma ve tanımlama ihtiyacının asla bitmemesi.

Biz, bize, bizim tanımlanmamıza muhtaç varlıklarız. Ben nasıl biriyim? sorusuna bize dışarıdan bakan gözlerden cevaplar arıyoruz.

Subscribe now

Elbette her birimizin nasıl biri olduğu ile ilgili fikri vardır. Öte yandan, insanların da bizimle ilgili ne düşündüklerini merak ederiz. Aslında bu, bir taraftan kendimizle ilgili etiketleri duymaya ihtiyacımız olduğu anlamına geliyor. Ayşe çalışkan biridir, Ahmet sözüne güvenilirdir, Zeynep çok hayalperesttir… Elbette etiketler her zaman olumlu olmuyor. Mehmet sinsidir, Melis çıkarcıdır, Mert saftır, kolay kandırılır…

Kendimizle ilgili cümleleri duymak için astrologlara, falcılara gideriz. Yalnızca “bizim” konuşulduğumuz anlar bize değerli hissettirir. Bağımlısı bile olabiliriz. Psikoterapide daha öncelikli hedef kendimizle ilgili yanlış etiketleri sorgulamak olsa da bir aşamada terapide de ”ben nasıl biriyim?” sorusuna cevap sunan cümleler duyarız. Kimi zaman olumlu gelir terapistin bu yansıtmaları kimi zaman o kadar tatlı gelmeyebilir.

Fakat kişiliğimiz hakkında yapılan yorum nasıl olursa olsun, bizim kendimizle ilgili algımız diğer bir kişinin bizimle ilgili algısı ile kolayca kaynaşma riski taşır. Eğer daha önce kendinizle ilgili sorgulamadığınız, üzerine düşünmediğiniz bir konu ise, karşınızdaki kim olursa olsun sizinle ilgili yapılan hir yorumu hızlıca içeri alma eğiliminde olabilirsiniz.

Birisi sizin için, “çok açıksözlü birisin.” dedi misal, bu düşünceyi hızlıca içeri alırsanız “yaa öyle miyim?” sorgusu içeride başlar ve açıksözlü olduğunuz birkaç anı aklınıza geliverir ve “ben açıksözlüyümdür” kabulü zihninizde oturuverir. Kendimizle ilgili kabullerimiz davranışlarımıza yansır. Açıksözlü olmayı erdemli bir etiket olarak kabul eden biri, kendini günün birinde patavatsızlık yaparken ve bundan gurur duyarken bulabilir. Bu yüzden dışarıdan gelen, kendimizle ilgili her yorumu filtrelemek sorumluluğumuz vardır.

“İnsanlar aslında sinyal karıştırıcı istasyonlar.” diyor Marek van der Jagt, Kelliğimin Hikayesi adlı romanında.

Etrafımızdaki her insan, bizim kendimizle ilgili algımızı karıştırma potansiyeli taşıyan sinyal bozucu istasyonlardır. Kişiliğin de dinamik yapısı ele alındığında, ergenliğinde “asosyal” olduğunu düşünen birisi dışarıdan “sıcakkanlısın” geribildirimi aldıkça çok sosyal bir yetişkine dönüşebilir.

Önemli olan, sinyalimizi karıştıracak kişileri iyi seçmektir. Her ilişkinin, bir ölçüde kendimizle kurduğumuz ilişkiyi de değiştirdiğini bilerek ilişkilenmektir.

Zihnimize bizimle ilgili atılan her tohumu sulamamak, hatta bazı tohumları filtreleyip geri çevirmeyi bilmektir.

Bizim de, başta eğer varsa evlatlarımız olmak üzere, ilişki kurduğumuz her insan için bir “sinyal karıştırıcı” olduğumuzu fark etmek ve bu işlevi kendi hayrımıza kullanmamaktır.

Velhasıl, “ben kimim?” sorusuna cevap vermek kolay olmadığı gibi “sen kimsin?” sorusunun da kestirme yoldan verilen her cevabı baştan savmacılıktır.

Sevgiler.

Subscribe now

Share

Misal, bir yaz günü güneşin altında yürürken yol kenarındaki bir ağacın dalında olgunlaşmış bir incir görürsem, çok canım çeker. Hemen koparıp yemek isterim. Keşke yanımda bir poşetim olsaydı da daha fazla toplayabilseydim diye düşünür, hayıflanırım. İncir beni şaşırtmaz, tadının güzelliğini bilirim. Bu yüzden henüz dalındayken kabarır iştahım. İştahım, bildiğimedir.

Yağmurlu bir havada, toprak ve nem kokan bir ormanda yürürken kırmızı kırmızı yemişler görsem, “acaba bunlar ne ola ki?” diye bu meyveler üzerine düşünürüm. Kopartıp yemeye çekinirim, belki zehirlidirler. En fazla elime alıp dokusuna, yumuşaklığına bakarım. Bir bilen var mı diye İnstagram’da sorarım. Fotoğrafını çeker Google’da aratırım. Bu kez ağzım sulanmaz, iştahım kabarmaz. Daha çok hem keşfetmek hem de beni korumak isteyen zihnim çalışır. Endişem, bilmediğimedir.

Bilinmezlikten doğan endişem beni korur, durdurur. Deneyimden gelen iştahım beni heyecanlandırır, harekete geçirir.

Bu iki duygu da herbirimizin hayatlarında mevcut. Ne devamlı canlı hissetmek mümkün ne de devamlı kendimizi korumaya almak.

Canlı hissetmek, insanın duygusal, zihinsel ve bedensel olarak enerjik, heyecanlı ve uyanık hissetmesi demektir. Aslına bakarsanız canlı hissettiğimizdeki bedensel tepkilerimizle kaygı hissettiğimizdeki bedensel tepkilerimiz de birbirine benzer. Kalbimiz hızlanır, kan pompalanır, yüksek bir enerji duyarız. Canlılık, hem içsel deneyimlerimizle hem de dış dünya ile kurduğumuz etkileşimler ile ilgilidir. Bazen etkileyici bir konuşma yaptığımızda, bazen sevdiğimiz insanlarla bir araya geldiğimizde, bazen çok lezzetli bir kitap okuduğumuzda, bazen açık havada yürüyüş yaptığımızda, bazen güzel bir müzik dinlediğimizde, bazen mutfakta yeni bir tarif denediğimizde içimizde bir canlılık hissederiz. İşte bu anlarda, “Yaşıyorum ben!” diye düşünürüz. Yanına da şükür eklersek, “Ne de güzel yaşıyorum.” diye de ekleriz.

Subscribe now

Kaygı söz konusu olduğunda ise, bizi hem zihinsel hem de bedensel olarak zorlayan bir duygu olduğundan odağımız kaygıyı yatıştırmaya yönelir. Kaygıyı bir semptom gibi ele almak ve yatıştırmak mümkündür elbette. Fakat diğer taraftan kaygıyla çok da ilgilenmeden, yaşamlarımızdaki canlılık hissini arttırmak da kaygıyı azaltmanın bir yolu olabilir. Yani, zihnimizi bize olumsuz gözüken duygu ile meşgul kılmak yerine, olumlu duyguları arttırmayı kendimize hedef belirleyebiliriz.

Fakat, bizi nelerin canlı hissettirdiğini bulmak bir mesai ister. Çoğu zaman bu mesai esnasında herhangi bir şey üretmediğimiz için, canlılık aradığımız bu zamanları “boşa harcanan zaman” olarak değerlendiririz. Dolayısıyla, yetişkin iken, bize nelerin canlı hissettirdiğini keşfetmeye kendimizi ikna etmemiz kolay değildir.

Eğer şanslıysak, çocukken ve gençken biriktirdiğimiz “canlılığa” dair deneyimlerimiz vardır ve onlardan yola çıkarak ilerleyebiliriz. Canlılık, ebeveynlerimizden de görerek öğrendiğimiz bir durumdur. Arkadaşlarıyla sohbet ederken canlanan bir anne yahut maç izlerken heyecanlanan bir baba ile büyümek size hangi aktivitelerin canlı hissettirebileceğine dair henüz çocukken fikir verebilir. Fakat bunları kendimizde uygulamak işe yaramayabilir, dolayısıyla hala canlılık ile ilgili deneyimler bütünümüzü oluşturmak bizim sorumluluğumuzdadır.

Share

Burada şöyle bir parantez açmak istiyorum. Bir ihtimalle de, bizi büyüten kişilerin canlılık ile ilgili kurguları yanlış olabilir. Örneğin, değersiz hissettiği zaman, haksızlığa uğradığı zaman canlanan, yahut başına kötü bir şey geldiğinde bunu diğerlerine anlatırken keyiflenenen, bir başkasının dedikodusunu yaparken içi kıpır kıpır olan, birini kıskandığında şöyle bir silkelenen yetişkinler ile büyüdüyseniz henüz çocukken burada bir hata olduğunu anlarız. Bu durumda, canlı hissetmek bizim için olumsuz çağrışımlar yapabilir ve bu yüzden canlı hissetmekten kaçınabiliriz. Bu gibi durumlarda, olumlu canlılık örnekleri temsil eden kişileri gözlemleyerek canlılığın kötücül bir yerden geldiğine dair inancımızı kırmak mümkündür.

Şimdi buraya canlılığa dair bazı sorular bırakacağım:

1. Canlı hissettiğiniz anlara, durumlara, deneyimlere dair bir koleksiyonunuz olsa neler koyardınız?

2. Gözlerinizi kapatıp bir süre düşünecek olsanız, kendinizi en canlı hissettiğiniz anınız nedir? Bu anının size iyi hissettiren parçaları nelerdir?

3. Canlılık koleksiyonunuzu değerlerinizle uyumlu hale getirebilir misiniz? Örneğin iyi bir ebeveyn olmak gibi bir değeriniz varsa, çocuğunuzla geçirdiğiniz zamanlarda sizi canlı hissettiren anları düşündüğünüzde aklınıza neler gelir?

4. Değerlerinizle uyumsuz fakat yine de size canlı hissettiren deneyimleriniz var mı? Bunlara biraz bakalım, ne yönleriyle size iyi geliyor, anlayalım.

5. Tanıdık ve lezzetli deneyimleri arttırmak canlılık hisleri koleksiyonunuza nasıl katkı sağlardı?

6. Bugün size canlı hissettirecek küçük bir an oluşturabilir misiniz?

Bu yazıyı Latife Tekin’in Unutma Bahçesi kitabından şahane bir alıntı ile bitireceğim.

“Don geçiren bitkilere, çiçeklere bakarsınız, soğuk kavurmuştur dallarını. Ölüp ölmediklerini anlayamazsınız. Kazırsınız gövdesini tırnağınızla, yeşil çekilmiş, içi toprak renginde. Bekleyeceksiniz. Bir yerden filiz verene kadar. Verirse, ölü dallarını budar, kurtarırsınız. Hepiniz içinizde hayat olduğuna inanıyorsunuz değil mi? Yoksa kalkıp gelmezdiniz buraya. Acele etmenize gerek yok. Kendinizi canlı hissetmeye bakın siz. Bir yerden filiz verin önce. Yanlışlıkla ölü sanıp canlanacak dalınızı budamayın.”

Yeşerecek dallarımıza sabır ve şefkatle bakabilmek umuduyla.

Sevgiler.

Hepimizin bildiği gibi psikoterapilerde yolumuz genelde çocukluk yıllarına, oradan da bakım verenlerin, anne ve babaların birtakım yanlış ebeveynlik tutumlarına çıkıyor. Fakat yine birçoklarımızın ebeveyni bu yanlış tutumları ortaya koysalar dahi “kötü” insanlar veya “kötü” ebeveynler değiller. Her ne oluyorsa iyi niyetle ortaya koydukları birtakım davranışlar bizlere zarar veriyor. Yetişkinliğimizde, çocukken öğrendiğimiz bu doğruları hayatımıza uygulamaya çalıştığımızda tıkanıyor, içinden çıkılmaz döngülere giriyoruz.

Peki nasıl oluyor da iyi niyetle ortaya konulan ebeveynlik çocuk için zarar verici olabiliyor?

Bu noktada, ihmal ve istismar kavramlarının ayrımını yapmak benim için önemli. İstismar, karşı taraf üzerinde güç ve hakimiyet sağlamak için kötücül niyetle yapılan zarar verici davranışlardır. Yani istismardan söz ettiğimizde tamamen zarar verme amaçlı eylemlerden söz ettiğimizi bilmek gerekir.

Öte yandan ihmal, karşımızdakinin ihtiyaçlarını görme ve giderme becerilerinin yoksunluğundan ileri gelen davranışlardır. Fiziksel ihmalden örneklendirecek olursam, karnı doymayan, hava koşullarına uygun yeterli giysisi olmayan çocuklar ihmale uğrayan çocuklardır. Çünkü, ebeveynlerin sorumluluğu çocukların fiziksel ihtiyaçlarını karşılamaktır. Duygusal ihmal ise, ebeveynlerin çocuğun duygusal ihtiyaçlarını görememesi ve giderememesidir.

Subscribe now

Benim klinik ortamda en çok karşılaştığım ebeveynlik tutumu duygusal ihmaldir. Bugün bilinçli ebeveynlik yapmaya gayret edenlerimizin de en çok kaygılandığı durum duygusal ihmaldir. Çünkü duygusal ihmal, sonu güzel bir yere çıkmayan fakat yolu iyi niyet taşlarıyla döşenmiş bir yolculuktur.

Diyelim ki bir ebeveyn çocuğu ileride daha rahat ve mutlu bir hayat sürsün diye akademik olarak başarılı olmasını, iyi okullarda okumasını önemsiyor. Bu doğrultuda, ders çalışması yönünde sık sık hatırlatmalarda bulunur, çalışmadığı veya düşük notlar aldığı durumda eleştiriyor. Kötü notlar aldığında telefonunu elinden alarak veya arkadaşları ile geçireceği keyifli vakitleri kısıtlandırarak cezalandırıyor. Bunların tümü, çocuğun duygusal ihtiyaçlarının görmezden gelinmesini de beraberinde getiriyor. Bu örnekte ebeveyn, çocuğun duygusal ihtiyaçlarına bakmak yerine kendi kaygısını yatıştırmayı öne koymuştur. Fakat yine de varolan kaygı çocuğunun geleceği ile alakalıdır. Bu durumda bu “kötücül” bir yaklaşım diyemeyiz, çünkü ebeveyn temelde çocuğu için “iyi” bir şey istemektedir. Onu “şefkatsizlik” ile suçlamak da kolay değildir, çünkü genelde bu tür ebeveynler kendilerine de “şefkat” göstermek konusunda mahir değillerdir.

Peki çocukluğunda duygusal ihmale uğramış, bunun yetişkinlikte oluşturduğu birtakım açmazlar ile kendi terapilerimizde uğraşırken bir yandan da “doğru” ebeveynlik yapmaya çalışan bir koca jenerasyon olarak bizler nasıl çıkacağız biz bu işin içinden?

Bana kalırsa, kendini tanımak tek çıkış yolu.

Çocuğumuzdan beklentilerimizde kendi duygusal ihtiyaçlarımızı çocuğumuzun gerçek ihtiyaçlarının önüne koyduğumuz her anda “duygusal ihmal” riski ile karşı karşıyayız. Bundan tümden kaçınmak da mümkün değil elbette, bizler de insanız. “Doğru” ebeveynlik ile ilgili aşırı dertleniyorsak, bu bile kendi ihtiyaçlarımızdan kaynaklanıyor olabilir.

Özetle, kötü haber, çocuklarımızı kendi kör noktalarımızdan ihmal ederiz. Bu yüzden Tezer Özlü’nün de dediği gibi,

“Tek günah, insanın kendi yaptığını kavrayamamasıdır.”

Öte yandan, iyi haber, herhangi bir ihmal, sistematik olarak uygulanmadığı zaman travmatik sonuçlar doğurmaz.

Tek bir gün aç kaldı diye kimse ölmez, fakat üst üste günlerce aç kalırsak zarar görmek kaçınılmaz olur. Yani, defalarca ve hep aynı kör noktadan karşımızdakine çarpmaya hiçbirimizin hakkı yoktur. Günahtır.

Sevgiler.

Share

‘‘İstenmeyen yoğunluklar en ufak bir tahrikle köpürüverirler.”

Sıradan Duygulanımlar, Kathleen Stewart

Hayatta her birimiz, belirli amaç ve hedefler doğrultusunda yaşıyoruz. Bazen bu amaç ve hedeflerimiz üzerine düşünerek bilinçli değişiklikler yapıyoruz, bazense dışarıdan bize atanan hedefler doğrultusunda üzerimize düşeni yapıyoruz. Bu amaç ve hedefleri kendimize en uyacak biçimde nasıl belirlememiz gerektiği konusu ise muamma.

Bu aşamada, motivasyon teorilerinden kısaca bahsetmek isterim. Motivasyonu temelde iki başlıkta inceleyebiliriz, birincisi içsel motivasyon. İçsel motivasyon, dış dünyanın beklentilerinden bağımsız, kendi içimizden doğan ve yeşeren istek ve arzularımız olarak düşünülebilir. İçsel motivasyonumuz, hayatta merak ettiğimiz, ilgilendiğimiz konulardan, değerlerimizden ileri gelir ve içsel motivasyonun temel amacı kendi memnuniyetimizi sağlamaktır.

Bunun aksine dışsal motivasyon ise, dış dünyadan gelen beklentilerden oluşur. Dış dünya, doğduğumuz günden itibaren yapmamız ve yapmamamız gerekenleri bizim için tanımlar. Değerli, yeterli ve sevilir hissetmek için dış motivasyon kaynaklarına ihtiyaç duymamızı hedefleyen bir sistem oluşturulmuş, büyük ölçüde de başarılı olunmuştur. Hedeflerini belirle, planlarını yap, üretken ol, başarılı ol, takdir ve alkış topla, kendinle ilgili beklentiyi arttır, başarısız olmaktan kaygı duy, daha büyük hedefler belirle, daha detaylı planlar yap… Gördüğünüz gibi, bu sistem, şayet bu oyunu başarılı bir şekilde oynasanız, yani dış dünyanın sizi ödüllendireceği ölçüde üretken ve başarılı olsanız bile sizi kendisine mahkum kılar. Başarılı hissetmek, artık bir ihtiyaca dönüşür, çünkü değerinizi belirlediğiniz ölçüt haline gelmiştir.

Psikolojiye Giriş kitabında yıllar yıllar önce okuduğum bir hikayeyi anlatmak isterim. Yaşlı ve hasta bir kadının evinin yanında boş bir arsa varmış, bu arsaya her gün mahallenin çocukları gelip futbol maçı yaparlarmış. Bu en başlarda hoşuna gitse de, çocuklar her gün aynı saatte gelmeye devam ettikçe kadın bu durumdan rahatsız olmaya başlamış. Çocuklara müdahale etmek, onları daha da heveslendireceğinden doğrudan müdahale etmek istememiş. Onun yerine şöyle bir plan yapmış. Çocukları yanına çağırmış ve demiş ki, ‘‘Çocuklar sizin her gün evimin yanına gelip maç yapmanız beni çok eğlendiriyor, ben de bu yaşlı halimle sizin maçınızı izleyerek neşeli vakit geçiriyorum, fakat bir yandan da görüyorum ki yoruluyorsunuz. Bunun bir karşılığı olmalı, bu yüzden maçlarınız için size ödeme yapmaya karar verdim. Her gün gelip aynı oyunu oynamanız karşılığında herbirinize bir pound vereceğim.’’ Elbette çocuklar sevinçten havalara uçmuşlar. Zaten oynadıkları bir oyun için bir de üzerine para almak! Harika! Her gün hevesle gelmeye ve oynamaya devam etmişler, maç biter bitmez de koşup birer pound ödemelerini almışlar. Böyle birkaç hafta geçtikten sonra bir gün yaşlı kadın yine çocukları yanına çağırmış ve demiş ki, ‘‘Çocuklar, bu ödeme bana fazla gelmeye başladı. Hala maçlarınızı izlemekten keyif alıyorum ve oynamanızı istiyorum fakat hesaplarıma göre bundan sonra size günde bir pound yerine elli pense ödeyebileceğim.’’ Çocukların tadı kaçmış, içlerinden biri atılıp demiş ki, ‘‘Asla olmaz, elli pense karşılığında oynamayız!’’ Ertesi gün gelmemişler.

Bu örnek, içsel motivasyon ile yaptığınız bir işi ödüle bağladığınızda nasıl içsel motivasyonun zamanla dışsal motivasyona dönüştüğünü, süreçten alınan keyfin sonuçta alınacak ödül ile yer değiştirdiğini anlatan, yıllardır da benim aklımdan çıkmayan bir kısa hikaye.

Birçoğumuz kişisel hayatlarımızda bir şeyleri ölçmekten keyif alıyoruz. Örneğin, kitap mı okuyoruz, bir haftada veya bir ayda kaç kitap okuduk, bu ölçümü yapmak hoşumuza gidiyor. Yılın başında, ayın başında bir hedef belirlemek, bu hedef doğrultusunda zamanınızı düzenlemek, sürenin sonunda hedefi tutturmak ve bundan haz duymak. Başarıya ulaşma duygusu dopaminerjik sistemimizi tetiklediği için de bu hazza ihtiyaç duyarız. Yani, hedeflediğimiz başarıya ulaştığımızda içimizde havai fişekler patlar. Hedefin büyüklüğüne göre gösterinin büyüklüğü de değişir.

Bu hedefler kendi içsel değer sistemimizden yola çıkarak oluşturduğumuz hedefler ise, içsel motivasyonumuzu belirli koşullar altında korumamız mümkün olabilir. Birincisi, kendimize şefkatli davranmak. Şefkat, burada esnekliği de beraberinde getirecek olan temel yaklaşımdır. Şefkatli ve esnek olduğumuzda hedeflerin işlevi ne olur?

Subscribe now

Yani ben 10 kitap okumayı hedeflediysem, kendime şefkatli yaklaştığım için bu hedefi unuttuysam, yahut hatırlasam bile başka işleri öne alıp zaman zaman savsakladıysam ne olacak? O zaman, evet, süreçte kendime şefkatle yaklaşmış olacağım fakat değerlerim doğrultusunda belirlediğim bu hedefi yerine getirmemeyi tercih ederek kendime ihanet etmiş gibi de hissedeceğim. Bu da zamanla değer sistemimin çözülmesine ve varoluşsal krize yol açabilir. Çünkü anlam, hepimizin ihtiyacı.

Peki, kendi belirlediğim hedefi neden savsaklarım? Belki farkında olmadan bir dışsal motivasyon da oluşturmuş olabilirim? Okuduğum kitapları paylaşmak gibi, ‘‘ayda şu kadar kitap okuyan biri’’ olmaya yüklediğim anlam gibi kendime çeşitli somut veya soyut dışsal motivasyon kaynakları üretmiş olabilirim. Bu da içsel motivasyonumu azaltmış olabilir. Bir diğer sebep ise, şefkatli ve esnek yaklaştığımda hedefe ulaşsam da ulaşmasam da yukarıda bahsettiğim havai fişek gösterisini duyumsayamayacak olmamdır. Kişisel tecrübeme dayanarak söylüyorum, içsel motivasyonumuz dopaminerjik sistemimizi dışsal motivasyon kadar harekete geçirmiyor. Şefkat ve esneklik arttıkça, haz ve doyum hissi azalabiliyor.

Bunun önüne geçmenin bir yolu var mı? Mindful pratikler, yani zihni içinde bulunduğu andaki duyumlara getirmek doyum hissini arttırıyor. Öte yandan bunu yapabilmek birçoklarımız için zor olduğundan hızlıca dışarıdan gelecek dopamin kaynaklarına yöneliyoruz. Sosyal medyada vakit geçirmek, alışveriş yapmak, duygusal beslenmeye yönelmek gibi.

İkincisi, içsel motivasyonumuz için de bir ödül mekanizması oluşturmak işe yarayabilir. Yani, bir hedefim var, bu hedef benim değerlerime uygun ve ben sonuca ulaşamasam bile o hedef doğrultusunda ilerliyor olmamı ödüllendireceğim. Bu ödül, bazen kendinle gurur duymak olabilir bazense elle tutulur bir şey olabilir. Fakat ödülü, sürece adamak, süreçte hedeften kopmuyor olmayı değerlendirmek burada kritik nokta. Yoksa her ödül, iç motivasyonu öldürme riskini barındırır.

Eğer değerlerimize uygun hedef ve amaçlar belirlemediğimiz bir hayatımız varsa, Kathleen Stewart’ın da dediği gibi her tahrikle köpüren istenmeyen yoğunluklarımız olur. Çünkü kişisel hedefler planları, planlar ise sınırları bize kazandırır. Sınırlarımız güvenli olmadığında ve sistemimiz hazza, yani dopamine aç olduğunda dışarıdan bize gelen her planı, talebi ‘‘istenmeyen yoğunluklarımız’’ haline getirebiliriz. Günün sonunda kendimizi kaygılı, öfkeli veya depresif bulabiliriz. Bu yüzden durmak, olduğumuz yere bakmak, nasıl bir hayat yaşamak istediğimiz üzerine düşünmek çok çok önemli.

Son olarak, yine aynı kitaptan güzel bir alıntı ile yazımı tamamlayayım.

“Zaten varmış olduğunuz yere yetişebilmek için duraklamanız gerekir bazen.”

İçsel dünyamızın vardığımız yere yetişebilmesi dileğiyle.

Sevgiler.

Share

Subscribe now

“Kendi kendinizi tanımaya başladıktan sonra beğenmemeniz kadar tabii ne olabilir?”

diyor Tanpınar.

Tanpınar, çeşitli eserlerinde de adını andığı Freud’dan etkilenmiştir fakat bu denli içten bir gözlem bu etkiden mi kaynaklanmaktadır, bilinmez.

Psikoloji bir bilim olduğundan beri insan, insanı bilme çabasını sistematik bir hale getirmiştir. Freud, insanın kendini bilme çabasının bir yere varacağından bahsetmese de daha sonrasında araştırma yöntemlerinin gelişmesi ve yapılan klinik araştırmalar ile bugüne kadar gelen klinik psikoloji alanı, elbette batının ilerlemeci bakış açısından nasibini almıştır.

Kendimizi bildikçe daha iyi hissedeceğimiz, daha iyi hissettikçe daha işlevli hayatlar yaşayacağımız varsayılır. Bir açıdan da doğrudur. Fakat kendini bilmek, iyileşme odaklı psikoterapiler ile sınırlandırılabilecek ve sonu gözüken bir yolculuk değildir.

Somut örnekler üzerinden gidelim. Herkesin psikoterapi sürecinden beklentisi farklı. Her terapi ekolünün meseleye yaklaşımı da farklı fakat yaygın olan sonuç odaklı yaklaşımlarda temelde süreç şöyle işliyor:

Önce, hayatında herhangi bir konu ile başa çıkmakta zorlanır insan. Bu bazen ebeveynlik, taşınma, kayıp gibi yaşam yolculuğundaki büyük değişimler sonrası olur, bazen de zaten varolan, belli bir süre idare ettiği bir sorun kişi için dayanılmaz hale gelir. Kişiyi terapiye getiren sebep her ne ise, beraberinde getirdiği duygular da bir o kadar zorlayıcıdır. Üzüntü, öfke, kaygı, korku… Olumsuz duyguların yoğunluğu artmıştır, hayattan keyif almak gibi olumlu duygular azalmıştır.

Fakat Batılı yaklaşımda tek başına olumsuz duygular kişinin tanı alması ve sağlık sistemi kapsamında tedavi görmesi için yeterli değildir. Aynı zamanda, hayatındaki birtakım işleri de yapamaz hale gelmesi gerekir. Örneğin kendi öz bakımını ihmal etmeye başlamışsa, işe gidemez duruma geldiyse, çocuklarına, ailesine bakım veremiyor ise tedaviye “hak” kazanır. İşte bu durumda, yaşadığı durum her ne ise, önce tanı alır. Tanıdan sonra da tedavi, yani ilaç ve/veya psikoterapi devreye girer.

Buraya kadar hiçbir sorun yok. Elbette, yaşamdaki işlevini etkileyecek düzeyde kaygı, üzüntü, korku yaşayan herkes tedavi olmalı ve tekrar “iyi hisseder” hale gelmelidir. Fakat, semptomları dindirmeyi hedef alan psikoterapi yaklaşımları sizi yeniden işler hale getirdikten sonra sürecin sonlandığı yaklaşımlardır.

Örneğin, hayatınız boyunca başkalarını memnun etmeyi merkeze koymuş, bu yüzden işinizde verimli, aile yaşantınızda özenli bir insan olmuşsanız, ne kadar depresif hissederseniz hissedin bu işlevleriniz devam ettiği sürece “subklinik” yani tanı öncesi evrede değerlendirilirsiniz. Dolayısıyla da geleneksel tıbbi yaklaşıma göre bir psikolojik bozukluğunuz yoktur.

Öte yandan, daha güncel yaklaşımlar, anti-psikiyatri akımlar ve insanın kendini merkeze koyması ile birlikte, yaşamdaki işlevlerimizden bağımsız “iyi hissetme” gayreti gösteriyoruz. Yaşadığımız anın tadına varabilen, duygu regülasyonu yapabilen, yaşamdaki değerlerimizi bulabilen anlamlı hayatlar yaşamak istiyoruz. Bunun için bulduğumuz yol ise, kendimizi tanımak, kendi ihtiyaçlarımızı anlamak, değerlerimize uygun kendimiz için doğru seçimleri yapabilmek. Elbette psikoterapistler de bizlere bu yolculuğumuzda eşlik ediyor.

Bir yandan çağımızın salgını gibi yayılan, benim ve benim gibi birçok psikoterapistin de yayılmasını teşvik ettiği şu kendini anlama, kendi ihtiyaçlarını ve sınırlarını tanıma eksikliğinin bir “psikolojik bozukluk” tanımı olmadığı, dolayısıyla da bir “tedavi” vaat etmediği ortada. Şayet, terapide vaat edilen şey “insanın kendini anlama çabasına psikoloji biliminin bize sunduğu bilgiler ışığında eşlik etmek” ise, ki bence böyle, terapi koltuğu niyeti kendini tanımak olan herkesin bir noktada soluğu alması gereken yer gibi duruyor.

Yani, geleneksel yaklaşımın hasta-sağlıklı kategorizasyonu ile işleyen ve insanın üretimini merkeze koyan yaklaşımının aksine, üçüncü nesil psikoterapilerde kendini tanımak merkeze konuluyor. Fakat, işlerin sarpa sardığı nokta ise, kendimizi tanıyınca ne olacağı? Kendini tanımak kimi zaman mutlu olmanın anahtarı gibi algılanabiliyor.

Öte yandan, birlikte düşünelim, insan kendisini tanıdıkça mutlu olur mu?

Deneyimlerim, bana tam olarak böyle olmadığını gösteriyor. Yani, amacımız mutluluk ise, psikoterapi bizi daha mutlu insanlara dönüştürmüyor. (Burada “mutluluk” nedir meselesine girmeyeceğim, okuyucu “mutluluk” denince ne anlıyorsa odur demekle yetineceğim.)

Diyelim ki terapiye başvurdunuz ve başvuru sebebiniz şu:

“Ben hep karşımdakinin ihtiyaçlarını ilk sıraya koyan biriyim. Bu yüzden fark ediyorum ki, hep kendi ihtiyaçlarımı erteliyorum. Bunun düzelmesini istiyorum.”

İşte, bu gibi durumlarda terapi, kendini tanıma, bu davranışı seçmenizin sebeplerini anlama, yerine alternatif davranışlar geliştirme, birlikte deneme ve yanılma yolculuğudur. Cesaret gerektiren, emek isteyen, çok da keyifli bir yolculuktur.

Fakat, kendini tanımak, güçlü yanlarımızı, olumlu taraflarımızı bilmek kadar zaaflarımızı, sınırlarımızı, başarısız olduğumuz alanları da bilmektir. Bu yolculuk sizi terapiye getiren gerekçelerin ötesinde, kendinizle daha derin bir yüzleşme gerektirir.

Kendini tanımanın her zaman dikenli bir tarafı vardır. Bazen tanıdıkça batarız kendimize.

Subscribe now

Bazen aslında ne yaparsak yapalım kaygılı bir insan olduğumuzu fark ederiz. Melankoliye diğer insanlara göre daha teşne olduğumuzu da fark edebiliriz. Yahut, hep haklı çıkmak istediğimizi, haksız olmaya tahammül edemediğimizi fark ederiz.

Bu eğilimlerimizin sebeplerini anlamak, her zaman onları düzeltebileceğimiz anlamına gelmez. Bazen düzeltebiliriz, bazen düzeltmemeyi seçip bildiğimiz yoldan gidebiliriz.

Fakat artık bu “olumsuz” tarafınızın farkındasınızdır, yani artık bildiğiniz yoldan giderken otomatik pilotta değil, bilinç ve farkındalıkla gidersiniz. Seçim gücünüzün olması, her zaman “doğru” olanı seçeceğiniz anlamına gelmez. Çünkü bazen size iyi gelecek olan “doğru” gelmeyen davranıştır. Siz, sizsinizdir, nasıl ki aynaya bakmak sizi tamamen değiştirmezse, terapi de sizi tümden başkası yapmaz, yapamaz. Kendinizi olduğunuz gibi görür, belki size daha iyi hissettireceğini fark ettiğiniz sınırlı değişiklikleri yaparsınız.

Birlikte her seansta yeni bir renk ve fırça darbesi ile işlediğimiz bir portreniz çıkar ortaya. Ve zaman zaman terapist, tabloyu size çevirip sorar “Buraya kadar nasıl olmuş, sana benziyor mu?” Evet, size benziyordur ama hoşunuza gitmez. İşte tam bu noktada Tanpınar’ın devam eden şu cümleleri danışan koltuğundaki içsesi yansıtır:

Hazır portrem yapılırken bazı çizgiler değişse nolur sanki diyorsunuz. Haklısınız hangi sipariş sahibi resminden memnundur?

Olduğumuz gibi ile olmak istediğimiz gibi olmak terazinin iki kefesidir.

Eğer terapiye kendinizi tanıma niyetiyle çıkmışsanız, olduğunuz halinizle yüzleşir, olduğunuz halin değişebilecek ve değişmeyecek taraflarıyla kabul edilmesi gerektiğini öğrenirsiniz. Değişmeyecek taraflarınız, üzerine çok çalıştığınız halde aynı kalan yanlarınız hep olacaktır.

Çünkü, kendini tanımak, ilerleyen bir süreçten ziyade spiral, döngüsel bir deneyim. Belki birebir aynı yerlerde olmasa bile, sizi siz yapan, tanıdık yerlerde dönüp durduğunuzu göreceksiniz.

Bu yüzden, psikoterapide, kendini değiştirmenin ve düzeltmenin bir adım ötesinde “kendini kabulün” bulunmadığı hiçbir süreç size başarılı hissettirmeyecektir. Başarının ölçütü ise, mutluluk değil, kendinize duyduğunuz kabul ve şefkattir.

Sevgiler.

Share

Subscribe now

Aslında bugün yazmayı dilediğim yazının konusu belliydi. “Ne istediğini bilmek”üzerine yazmaya devam edecektim. Geçen haftaki temanın devamı olarak, bir başka çocuk yetiştirme yaklaşımının çocuğun kendi ihtiyacı anlamasına ket vurduğundan söz edecektim. Oldukça da hevesliydim aklımdakini yazmaya. Fakat ağrım fiziksel olduğu kadar zihinsel gündemime de oturdu. Şimdi ihtiyacım olan şey, bu gündemin peşinden gitmek. Her anlamda. Yeri geldiğinde diğer her şeyi durdurup bedensel ihtiyaçlarımızın takip edebilmek de kendimizi tanımanın ve hayatta yolumuzu bulmanın önemli bir parçası. Öte yandan, bunu başarabilmek sanıldığı kadar kolay değil.

Yukarıda yazdığım çözüm arayışlarımı burada yazdığım sakinlikle denemedim tabii. En başta hissettiğim ağrıyı inkar ettim, dinlenmeyi reddettim, hatta dinlendiğim zaman ağrımın daha da arttığını iddia edip kendimi harekete zorladım. Hareketim kısıtlandıkça, günlük sporumu yapamadıkça öfkelendim. Arada bir “ya bir süre daha geçmezse” diye düşünüp kaygılandım. Ağrıma gerginlik, stres gibi psikolojik gerekçeler bulmaya çalıştım, -bazen fizyolojik gerekçelerden daha kabul edilebilir ve kontrol edilebilir geliyor- fakat bu kez bulamadım. Bakım almayı daha kolay kabul ettim. Bakım alırken düşüncelerime ve duygularıma yakından baktım, eskisine nazaran değişimimi takdir ettim. Her zaman olmasa da çoğunlukla iyi hissetmediğim günlerde işlerimi ertelemeye özen gösterdim. Yani ben bu on beş günde ağrımla biraz fazlaca hemhal oldum.

Hepimizin hastalık ile kurduğu ilişki farklı. Kimimiz hastalandığında kaygılanır ve en kötü senaryoları aklından geçirir, kimimiz ise yapılması gereken işleri aksattığı ve çeşitli anlamlarda kısıtlandığı için öfkelenir, kimimiz ısrarla kendisini “hasta eden” kişiyi/durumu bulmaya çalışır, bir suçlu arar.

Hastalandığınızda kendinizle kurduğunuz ilişki, çocukken hastalandığınızda sizinle kurulan ilişkinin bir tekrarı gibi yaşanabilir. Ebeveynlerinizin hastalıklara karşı verdiği açık veya gizli tepkiler, bugünkü duygu ve davranışlarınızın belirleyicisi olabilir.

Örneğin, ebeveynlerin kendilerini yetersiz gördükleri bir evde büyüyen çocuklar hastalandığında, ebeveynler kendilerini suçlu hissedebilir. Çocuklar genellikle ortamdaki duyguyu üzerlerine aldıklarından hasta oldukları için kendini suçlu hissedip, hasta olmayı yetersizlik olarak görürler. Yahut, hasta olduğunda anne babadan gerekli bakımı alamayan çocuklar, yetişkin olduklarında hastalıklarını inkar etmeye, yani sağlıklarını ihmal etmeye yatkındırlar. Fazla üzerine titrenen, sağlıklı iken ihmal edilip hasta olduğunda değerli hissettirilen çocuklar, yetişkinliklerinde de hastalıkları daha abartılı yaşamaya ve etraftan değer görme aracı olarak kabul etmeye devam ederler.

Senaryolar ve örnekler çoğaltılabilir. Özetle, bakım almamız gereken anlarda kendimizle ve çevremizle kurduğumuz ilişkiden beklentilerimiz, düşüncelerimiz ve duygularımız aslında tümüyle bizimle ve çocukluğumuzda ebeveynlerimizle kurduğumuz ilişki ile ilgilidir. Fakat artık yetişkin olduğumuza göre çalakalem yazılmış bu ilişkiyi temize çekmek bizim sorumluluğumuzdur.

Subscribe now

Bu yüzden, nahoş da olsa, hasta olduğunuz zamanları, “hasta olma” haliyle kurduğunuz ilişkiyi temize çekmek için fırsat olarak görebilirsiniz.

Bu yüzden bu yazıya hastalık ile kurduğunuz çok katmanlı ilişkiye dair küçük sorular bırakacağım.

1. Hasta olduğunuzda “hastayım” diyor, kendinize hakkıyla dinlenme izni veriyor musunuz?

2. Hasta olduğunuz için kendinizi nasıl hissediyorsunuz? (inkar, suçluluk, kaygı, öfke, utanç vb.)

3. Hasta olduğunuzdaki düşünce ve duygularınız, ebeveynlerinizin siz veya varsa kardeşleriniz hasta olduğunda verdiği tepkilerle benzerlik gösteriyor mu?

4. Hasta olduğunuzda etrafınızdan ihtiyacınız olan desteği açıkça talep edebiliyor musunuz?

5. Bazen, böylesi daha kolay geldiği için, kendinizi iyi hissetmediğinizi etrafınızdan gizliyor musunuz? Onların sizinle ilgili kaygılarının, üzüntülerinin sorumluluğunu kendi üzerinize mi alıyorsunuz?

6. Etrafınızdakilerin size destek olması size nasıl hissettiriyor? Yük oluyormuşsunuz düşüncesi uyandırıyor veya güçsüz mü hissettiriyor? Değerli ve sevilir mi hissettiriyor? Aldığınız bakıma gerekli teşekkürü edebiliyor musunuz? Yoksa, bu bakımı almaya hak görme veya yok sayma eğiliminiz mi oluyor?

7. Bir an önce sağlıklı hissetmek için kendinizi zorluyor, hasta olduğunuzu yok saymayı mı tercih ediyorsunuz?

Bir yetişkin olarak sağlıklı alma-verme dengesi kurmak hiç kolay değil. Ne de olsa, ne istediğini bilen bireyler kolay yetişmiyor. Terapi, bu yolculukta her zaman önerimdir.

Bazılarımız etraftan bakım almakta zorlanırken bakım vermekte hiç zorlanmazlar, eğer böyle biriyseniz “alıcı” tarafta olmak ile ilgili üzerine düşünmeniz gereken konular var demektir.

Öte yandan, bakım almakla ilgili zorlanmazken ihtiyaç halinde bakım vermek size yük gibi geliyorsa, yakın ilişkilerde “verici” rolünde olmak üzerine düşünmenizi tavsiye ederim. Dengeli yaşandığında iki rol de güzel, iki rol de iyileştirici.

Sevgiler.

Share

Subscribe now

Burada tanımladığımız “sağlıklı” ebeveyne düşen iş de hiç kolay değildir, ebeveynliğin hep bir farkındalıkla yürütülmesi, çocuğun gelişimsel ihtiyaçlarına göre ara ara gözden geçirip düzenlenmesi gerekir. Örneğin, çocuk artık kendini ifade etme olgunluğuna eriştiyse “leb demeden leblebiyi anlayan” ebeveyn olmak çocukta “ben kendi ihtiyaçlarımı göremiyorum, annem/babam bu konuda benden daha iyi.” düşüncesi oluşturur ve çocuğun kendi becerilerine güvenini zedeler. Anlanması gereken yerde anlayan, sorumluluk verilmesi gereken yerde geri çekilen ebeveyn olmak ancak yol boyunca deneye yanıla öğrenebileceğimiz bir şey. Yine, farkındalığı elden bırakmadıkça ucu kaçsa da yakalanacaktır.

Bu yazı, “10 adımda ne istediğini bilen biri olmak” türünden bir yazı değil maalesef. Bende ve benim bildiğim psikoloji biliminde böyle bir kısayol maalesef yok. Öte yandan ne olmaması gerektiğine yönelik, başta bazı ebeveynlik tutumları olmak üzere nedensel açıklamalar yapabiliriz, daha kendinizi bildiğiniz bir yaşam doyumuna ulaşmanız adına size bazı sorular sordurabilirim. Bu yazının amacı tam da bu.

Hayatta ne istediğini bilemeyen, ihtiyaçlarını tanımlayamayan bireylerin yetiştirilme biçimlerine baktığımızda birkaç tip ebeveynlik türü görürüz, bunlardan biri çocuğu için “her şeyi” düşünen ebeveynlerdir. Bu türden ebeveynler çocuğu için fedakârlık yapar, hep “onu” düşünür, bu uğurda gerekirse kendilerini yok sayarlar. Bazı konuları çocuğa “bırakmak” bu kişilerde kaygı yaratabilir. Çocuğun işleri tek başına beceremeyeceğini, tek başına kalırsa batıracağını, arkadaşlarına rezil olacağını ve belki kendisini de küçük duruma düşüreceğine inanırlar. Omnipotent (tümgüçlü) ebeveynlik dediğimiz bu yaklaşımda ebeveyn, “ben senin ihtiyaçlarını, senden önce ve senden daha iyi görürüm, sen bırak, ben hallederim.” düzeneğini işletmiş olurlar.

Çocuğa düşen tek şey ebeveynin hayatını kontrol etmesine izin vermek ve kendisine düşen görevler konusunda itaatkâr olmaktır. Zaten onun için en iyisini ondan daha iyi düşünen bir yetişkin vardır, daha ne olsundur! Aksini denediğinde veya istediğinde nankörlük ile suçlanabilir, ebeveynin öfkesi veya hayal kırıklığı ile karşılaşabilir. Bu denli fedakârlık yapan ebeveyne reva mıdır herhangi bir başkaldırı! Yaklaşık 5 yaşına kadar bahsi geçen bu fedakâr ebeveyn tutumu çocuk için rahatlatıcı olsa da zamanla yaşıtlarının bazı becerilerinin kendisinde gelişmediğini fark eder, bunu fark ettikçe kendisini yetersiz hissetmeye başlar.

Bu şekilde kontrolcü ve sınır aşımı olan ebeveynlerle büyüyen çocuklar hem duygusal hem de fiziksel olarak hem kendi becerilerinin farkında olmazlar hem de olan becerileri ortaya koymaktan korkabilirler. Çünkü onların becerilerini gören, takdir eden ve sağlıklı özgüven gelişimini destekleyen bir ortamda büyümemişlerdir. Okulda, çalışma hayatlarında, arkadaşlıklarında veya romantik ilişkilerinde tıpkı ebeveynleri gibi tümgüçlü bir figüre ihtiyaç duyarlar, bu figürler ise onlardan itaat etmelerini beklerler.  Doğal bir sonuç olarak yetişkin ilişkilerde de zorbalığa uğrayabilirler. Bu zorbalıkları dahi “kendi yetersizlikleri/beceriksizlikleri” ile açıklama eğilimleri vardır.  

Yetersizlik yalnızca bir olumsuz inanç değil, zamanla kendini gerçekleştiren bir kehanettir. Günün sonunda hepimiz ebeveynlerimizin bizimle ilgili kehanetlerini gerçekleştiririz. Belki zamanla onların inançlarından bağımsız olarak da kendimizi tanımaya emek verir ve değişiriz.

Bu türden yazıları yazarken okuyanlarda ümitsizlik oluşturma kaygım oluyor. Şu anda hissettiğim de tam olarak bu. Terapide çoğu zaman psikolojik formülleri danışanlarımızın yaşadığı duygusal zorlanmaları açıklarken kullanırız. Formülasyon paylaşımı, psikoeğitimin dolayısıyla psikoterapi sürecinin önemli bir parçasıdır. “Yaşadığım şeyi bir tek “ben” yaşamıyorum, bunun bir açıklaması ve bir formülü var.” bilgisi hepimize iyi gelir, farkındalıktan öte değişime yönelik ümit de verir. Fakat terapide bunu “kişiye özel” yaparız, bu aşamaya gelene kadar karşımızdaki kişiyi detaylıca tanırız. Bu formülleri adım adım birlikte inşaa ederiz.

Öte yandan, bu türden formülleri herkese açık yazarken terapideki gibi bireyselleştirilmiş bir açıklama yapmış olmuyorum. Yaşadıklarımızı psikolojik bir formüle dökmek çoğu kişide içinde bulunduğu duruma yönelik bir “açıklanma” hissi yaratabilir, öte yandan, haklı olarak, yalnızca soruna yönelik açıklamalara değil değişime yönelik ümide de ihtiyaç duyarız. Değişim ve ümit vadetmiyorsa açıklamaları satın almayız. Haklı olarak, sorunlarımız üzerine bu kadar düşünmek fazla, kalsın, deriz.

Bu yüzden, tam da bu aşamada, belki yalnızca kendimi rahatlatmak için, alternatif çözümleri de formüle etme çabasına gireceğim.

Yukarıdakileri okurken, “zaman zaman ben de tam böyle bir ebeveyn oluyorum!” dediyseniz, aşağıdaki sorular üzerine düşünmenizi ve hatta cevaplarınızı bir kağıda sıralamanızı tavsiye ederim:

Tümgüçlü ebeveyn olmanın size sağladığı avantajlar nelerdir?

Avantajları düşünürken tümgüçlü ebeveyn olmanın size sağladığı olumlu yanları düşünün. Aynı zamanda sizi koruduğu olumsuz düşünce ve duygulara da odaklanmaya çalışın. Ben aşağıda sıralayacağım bazı sorularla size yardımcı olayım.

Çocuğunuzun karşılaşabileceği tüm sorunları düşünmek ve onun adına çözmek;

·      Sizi daha “yeterli” bir ebeveyn mi yapıyor?

·      “Çocuğumu en iyi ben anlarım.” bilgisi size “güçlü” mü hissettiriyor?

·      Çocuğunuzun size muhtaç olduğunu bilmek, size “değerli” mi hissettiriyor?

·      Çocuğunuzla aranızdaki “yakınlığı” mı arttırıyor?

·      Onun size “hayranlık” duymasını sağlıyor ve bu size iyi mi geliyor?

·      Sizi “başarısız bir çocuğun ebeveyni olmak” gibi bazı olumsuz sonuçlardan mı koruyor?

·      Aksini yaparsanız çocuğunuzu ihmal etmekten mi korkuyorsunuz?

·      Sıfırdan ve daha iyi koşullarda yetiştirdiğiniz kendi çocuğunuza “odaklanmak” sizi kendinize ve kendi hayatınıza odaklanmaktan mı koruyor?

Share

Bunları ve bunlar gibi bazı zor soruları kendinize cesaretle sormak ve dürüst cevaplar aramak o kadar kıymetli ki! Böyle bir ebeveynlik bilinci, çocuğunuzla birlikte kendinizi de büyütmek demek. İlişkinin çift yönlü düşünülmesi ve verilebilecek bazı zararların önlenmesi demek. Bu yüzden, yukarıdaki açıklamalarda kendi ebeveynlik tarzını gören herkesin zor da olsa buraya kadar devam etmiş olmasını çok çok kıymetli buluyorum.

Yukarıdaki sorulara verdiğiniz yanıtlarda karşınıza çıkan bireysel ve çocuğunuz için sağladığınız avantajları, daha sağlıklı yollarla elde etmek mümkün mü peki?

Kendinizi güçlü, yeterli, değerli ve sevilir hissetmenin tümgüçlü ebeveynlik dışındaki yolları neler olabilir?

Duygusal ihtiyaçlarınızı çocuğunuzla kurduğunuz ilişkide değil de, kendinizle kurduğunuz ilişkide elde etmeniz mümkün müdür?

Gelelim, yukarıdaki satırları okurken, “ben tam da böyle bir ebeveynle büyüdüm.” diye düşünen yetişkinlere. Elbette sizler için de çeşitli sorularım olacak.

Tümgüçlü bir ebeveynle büyümüş olmanın size sağladığı avantajlar nelerdi?

Ebeveyniniz sizi hangi sorumlulukları almaktan alıkoymuş, siz tercih etmeseniz de bu durumun size sağladığı kolaylıklar neler olmuştur?

Güçlü ve kontrolcü bir ebeveyn figürü ile büyümüş olmanın size getirdiği olumsuz duygular nelerdir? (Ergenlik döneminde bastırdığınız duygulara dönebilirsiniz.)

“Başarı” kavramı ile kurduğunuz ilişki nasıl?

Yetişkin ilişkilerinizde kendinize güçlü figürler arıyor musunuz? Bu durumun sizin için ne gibi olumsuz sonuçları oluyor?

“Benim için fark etmez.” cümlesini sık sık kurar mısınız? Gerçekten ne istediğinizi kendinize soruyor musunuz?

İtiraz etmek, fikrinizi söylemek, çatışma yaratmak sizi korkutuyor mu? Karşınızdakinin öfkesinden mi yoksa sizinle ilgili hayal kırıklıklarından mı endişe ediyorsunuz?

Eşit kurulan ilişkilerde kendinizi “tehlikede” hissediyor musunuz? Bu hissin kökenlerini bulabiliyor musunuz?

Kendinizi anlama sürecinde size yardımcı olacak kitaplardan haberdar mısınız? Farkındalık kazanmaya çalışıyor musunuz?

Terapi desteği aldınız mı? Aldıysanız, nasıl faydalarını gördünüz? Terapiden almayı umduğunuz hangi sonuçları alamadınız?

Yine sorması ve cevaplaması zor sorular yazdığımın farkındayım. Fakat bizi değiştirecek olan şey, kendimizle ilgili farkındalıktır. Ve umulur ki, bu sorulara verilecek dürüst cevapların arkasında sizi değişime götürecek ümit beklemektedir.

“Ne istediğini bilen bireyler kolay yetişmiyor” serisinin devamı gelecek…

Sevgiler.

Subscribe now

Share

Hollanda’da hava her zamanki gibi gri, yağmurlu ve rüzgârlı. Yazmak için en ideal günlerdeyim ve bu yeni oluşturduğum alan için heyecanlıyım.

Bundan sonrası için şöyle bir planım var, Perşembe yazıları olarak her hafta bir yazı yayınlayacağım, e-posta kutunuza her hafta düşecek olan bana ait fikir uçuşmaları.

İleride belki başka fikirler de doğacaktır, daha da zenginleşecektir. Şimdilik ufak ufak başlayalım, gerisine yolda bakarız.

Az önce Elena Ferrante’nin dört kitaptan oluşan Napoli Romanları serisinin son kitabı olan Kayıp Kızın Hikayesi’ni tamamladım. Bu seri yalın diliyle ve kapsadığı bütün duygularla beni fazlasıyla etkiledi. Sanki kahramanları ile birlikte yaşıyormuşum ve son kitap da sonlanınca onların hayatlarından çıkacakmışım gibi son kitap bitmesin diye erteledim de erteledim. Fakat bitti. Seriden yola çıkarak ayrıca arkadaşlık ile ilgili de bir yazı yazmak istiyorum fakat bu yazının konusu ebeveynlik ve dahi anneler ve kızları.

Peki neden anneler ve kızları? Çünkü anneler ve kızlarının, babalar ve oğullarından daha başka bir ilişkisi vardır. Kadın toplumda ve aile içerisinde her daim baskılandığı için kız çocuk anneleri, kızlarının dünyaya gelmesiyle beraber uzun sürecek bir kendini gerçekleştirme projesi başlatırlar. Projenin kapsamı ve başarısı evden eve değişir fakat bu iç içe geçmiş anne kız ilişkisi yumağından doğan bazı duygusal açmazlardan söz edeceğim bu yazıda.

Napoli Romanları serisinin minik bir özeti ve bir alıntı ile başlayacağım.

Bundan sonrası biraz spoiler içermektedir.

Biraz bağlamından bahsedeyim. Kitabın başkahramanı Lenu, Napoli’nin kenar mahallelerinden birinde doğmuş ve içinde bulunduğu zorlu koşullara rağmen iyi bir eğitim almıştır. Milano’lu güçlü bir ailenin akademisyen oğlu ile evlenir ve kitaplarının yayınlanmasında bu ailenin etkisi büyüktür. Öte yandan, Lenu başarılıdır, kitapları çok ses getirir ve kısa sürede ünlü bir yazar olmuştur. Son kitap Kayıp Kızın Hikayesi’nde Lenu artık yaşlanmış ve üretkenlik çağının sonuna gelmiştir. Kendisini Amerika’dan ziyarete gelen yetişkin kızları, onların eşleri ve torunları Lenu’nun mutluluk kaynağıdır. Bu ziyaret esnasında bir akşam yemeği sonrası kızları Lenu’nun ilk yazdığı kitaplardan bazı cümleleri eşlerine okuyup kitabın eski diliyle alay etmişlerdir. Lenu, o anda çok kırgın hissetmekle birlikte kızları ile ilgili şunları kaleme alır.

“Zenginliklerini ve başarılarını babalarına borçlu olduklarını düşünüyorlar. Ama onların ayrıcalıklarının temeli benim -onların ayrıcalıklarına sahip olmayan ben.”

Lenu, kötücül ve ağır psikopatoloji sahibi olmayan her anne gibi kızlarına kendine sunulmayan imkanları sunmuştur. Küçük bir kız çocuğu, bir genç kadın olarak kendisine sunulmasını dilediği ne varsa, onlara bu imkanları sağlamıştır. Kendisinin aksine başarılı ve özgür bir annenin kızlarıdır onlar. Güçlü, akıllı ve zengin bir babaları vardır. Lenu gibi ailesine rağmen, yalnız ve zorlanarak değil, babalarının yanında ve Amerika’da eğitimlerini tamamlamış ve başarılı birer genç kadın olarak kendi çekirdek ailelerini kurmuşlardır. Şimdi ise gelip Lenu’nun kendini gerçekleştirmek adına ilk çıkış planı olan ilk kitabı ile dalga geçmektedirler.

Spoiler burada bitti.

Bu çoğunlukla böyledir, annelerimiz bize kendi annelerinin onlara davranmasını dilediği gibi davranırlar. Bir kadını özgürleştirecek elin yine bir kadının uzatacağı el olduğunu bilirler. Bu yüzden anneliğin temelini bu “değilleme” oluşturur. Sana sunulan ebeveynliğin telafisi olarak bir çocuk büyütürsün. Fakat o sen değildir, şartlar senin büyüdüğün şartlar değildir. Fakat, içgüdüsel olarak yürütülen ebeveynlik çoğunlukla buradan öteye gidemez.

Günün sonunda annelerimizle aramızdaki en kısa mesafe kendi annelerimiz gibi annelik yapmayacak olmamızdır.

Bize sunulmayan imkanları kızlarımıza sunuyor olmamızın yol açabileceği duygusal sonuçlar ve bazı potansiyel hayal kırıklıkları vardır.

Onlar da tıpkı sizin gibi yetişkin olup çocukluklarına dönüp baktıklarında kendilerine sunulan ebeveynliğe değil, sunulmayanlara odaklanacaklardır.

Biz ise telafi niyetiyle çıktığımız bu yolda, onların sahici ihtiyaçlarını kaçırma riski taşırız. Öte yandan farkındalıkla çocuklarımızın gerçek ihtiyaçlara odaklanmaya niyet ederek ebeveynlik yapıyor olsak da bir yandan yine de kendi çocukluğumuzu telafi etmeye devam edebiliriz.

Çocukken maddi olarak zorlanmış iseniz çocuğunuza maddi imkanlar sunarsınız, sevgi ve şefkat anlamında doyurulmamış bir çocuk iseniz çocuğunuza olağandan daha fazla duygusal destek sunarsınız, güçsüz hissetmiş bir çocuk iseniz çocuğunuzu güçlü hissettirmek için elinizden geleni yaparsınız. Kısıtlanmış bir çocuk iseniz, çocuğunuza özgürlük sunarsınız. Liste böyle uzar gider.

Peki günün sonunda ne olur?

Eğer çocuğunuz sizin ona verdiğiniz imkanları almakta “başarılı” olmuş ise, ona bakar, gururlanırsınız. Sadece onun adına gururlanmakla kalmaz, yeterince imkana sahip olmadığı için kendisinde bulunmayan özellikleri bir başkasında gören herkes gibi, ona bakıp haset edersiniz.

“Onların ayrıcalıklarının temeli benim, -aynı ayrıcalıklara sahip olmayan ben.-”

Benim sunduklarım sayesinde benim olamadığım o yerde, oradasın ve şimdi oradan bakıp beni mi eleştiriyor, beğenmiyorsun?

Çocuklarımıza önceleri bilmeden, sonra bile bile ileride haset edeceklerimizi veririz.

Ve umarız ki bizden razı olsunlar.

Halbuki bizim annelik serüvenimizde çıktığımız yolun başındadır yetişkin kızın. Ebeveynliğe önce seni “değilleyerek” kolları sıvar.

Buradan çıkarılacak sonuç, her yetişkin kadının önce kendisini gerçekleştirmeye yatırım yapması gerekliliğidir.

Ve hatta bu ebeveyn olarak da bir ihtiyaçtır.

Sevgiler.

Subscribe now

Share

Instagram uzunca bir süre çok güzeldi, çektiğim herhangi bir görsel altına uzun uzun yazılarımı yazıyor, yazılarımı okumayı seven insanlarla temasa geçiyor, fikir alışverişinde bulunuyorduk. Hatta İtalya’daki günlük hayatımdan, göçmenlik sürecimden, ebeveynlik yolculuğumdan da kesitler paylaşmaktan keyif alıyordum.

Sonra ne oldu bilmiyorum. Algoritma mı değişti, fikir alışverişi yerini gerçek alışveriş linklerine mi bıraktı, Reels çekmek gibi bir zorunluluk mu oluştu, bir şeyler oldu ve instagram bana ve benim gibi birçok insana eskiden verdiği keyfi vermemeye başladı. Zihinsel doyum için elimizin gittiği bir platformdan çok, görsel doyum için başvurduğumuz bir platforma dönüştü. İyi ya da kötü diyemeyeceğim, hala tüketici olarak keyif alıyorum. Fakat belli ki İnstagram üretici olarak benimle pek iyi anlaşamıyor.

Öte yandan hala hatrı sayılır sayıda kişinin yazdıklarımı okuduğunu, nicelikten çok niteliğin önemli olduğunu söylemem lazım. Fakat yazılarımı kesip biçmekten de platformun niceliği niteliğin önüne koymasından da yoruldum doğrusu.

Çünkü ben yazı yazmayı sevdiğim kadar, yazılarımın okunmasını seviyorum. İnsanın düşünce ve duygularını anlama çabasını, anlarken birbirine yardımcı olma çabasını çok takdir ediyor ve hem büyütücü hem destekleyici buluyorum. Bu amaç uğruna yazıyorum. Yazarken düşüncelerimi akıtıyor, toparlıyorum. Başkalarının bu yazıları okuyup yorumlaması ile zihnimi zenginleştiriyorum.

Bu yüzden az olsun, öz olsun düsturu ile çıktığım bu yolda kendini anlama yolculuğunda belki benim yazdıklarımı da bir araç haline getirecek, okumak için bu platforma girip, yorumları ile bana zenginlik katacak arkadaşlar arıyorum.

Uzun zamandır bu kadar heyecanlanmamıştım. Boşuna değil, işte kesişti yollarımız.

Sevgiler.

Share

Bu yazı tam da buradan hareketle kaygıyı anlamak için yazıldı.

Uzun zaman psikoterapi yapan her terapist gibi benim de en çok çalıştığım konu kaygı meselesi. Kaygı bozuklukları, bozukluk olmayan aksine rasyonel kaygılarımız, kaygı ile alınmış kararlar, kaygı yüzünden alınamayan kararlar… Hepsini ve daha fazlasını başka başka kişilerle, başka başka tekniklerle çalıştım, çalışmaktayım. E elbette kendimden de iyi bildiğim bir duygu kaygı, dolayısıyla belki şu ahir ömrümde en çok mesai harcadığım konu bu olabilir.

Gelelim o kritik soruya. İnsanın kaygısı diner mi?

Beynimizin ilkel bölgesi bulunduğu sürece, insan korkmaya ve korku duyacağı anları yaşamaktan korkmaya programlanmış bir canlı. Kaygının tarifini kabaca, ‘’korku duyacağımız durumların başımıza gelmesinden korkmak’’ olarak yapabiliriz.

Tabii, bu boşuna bir programlama değil. En temelde bizleri hayatta tutan mekanizma korku ve kaygı mekanizması. Eğer korkmayı bilmeseydik, kendimizi korumayı da bilmez, türlü tehlikelere kendimizi kolayca atabilirdik.

Öte yandan, daha önceden bildiğiniz bir duygu olmamasına rağmen kaygılarınız belli bir yaştan sonra ortaya çıkmış ve gün geçtikçe artıyor olabilir. Aldığınız terapilere, okuduğunuz kitaplara rağmen de tamamen ortadan kalkmamış olabilir.

Sanılanın aksine, terapinin vaadi hiçbir zaman kaygıyı ortadan kaldırmak olmamıştır. Kaygı bozukluklarının terapi ile tedavi edildiği söylenebilir. Fakat, bu tedavi kaygıyı tümden ortadan kaldırmaz. Ancak, kaygının yol açtığı işlev kaybını ortadan kaldırır.

Nedir işlev kaybı? İşinize, gücünüze devam edemiyor olmak, evden dışarı çıkamıyor olmak, kendinize ve ailenize bakım veremiyor olmaktır. Bunlara yol açacak düzeyde kaygı yaşıyorsanız kaygı bozukluğu tanısı ile çeşitli tedavileri almanız gerekir.

Öte yandan arada bir akla düşen bir düşünce, bir süre süren yürek çarpıntısı eğer günlük hayattaki görev ve işlevlerinizi yerine getirebiliyor iseniz kaygı bozukluğu değildir. Terapinin burada size sunacağı hizmet de kısıtlıdır.

Bu noktada çözümü kaygıyı yok etmeye çalışmakta değil, kaygıyla birlikte yaşamayı öğrenmekte aramak en doğrusu olacaktır.

Aklınıza herhangi bir konu ile ilgili kaygı verici bir düşünce geldiyse önce kaygının buradaki işlevini anlayalım. Zihniniz sizi korumak istiyor. Bu durumda iki önemli soru sorabilirsiniz:

1. Kaygınız rasyonel mi?

2. Kaygılandığınız şeyden kaçınmak dışında alabileceğiniz bir önlem var mı?

Yani basitçe, kaygının sunduğu hizmeti satın alın. Fakat, rasyonel olmayan bir kaygı sebebiyle davranışlarınızın değişmesine izin vermemeye çalışın. Kaygı duysanız da o uçağa binin, kaygılansanız da çocuğunuzu kreşe gönderin, kaygıya rağmen o yeni işe başvurun…

Yazıyı kapatırken yukarıdaki soruların kendimce yanıtını vereyim. Fakirin fakirliğini hayatının merkezine koymadığı o anlarda belki yüzü güler, insanın da kaygıyı yok saydığı kadar kaygısı diner.

Sevgiler.

Subscribe now

Share